تبلیغات
رایحه قم - جغرافیاى تاریخى هجرت حضرت معصومه(س) (1)
جغرافیاى تاریخى هجرت حضرت معصومه(س) 1
مدینه شهر پیامبر
خانه رسول اكرم(ص)

پیامبر اكرم(ص) پس از بعثت ‏با رفتار ناشایست مشركان مكه روبرو شد و به ناچار یثرب را براى هجرت و ترویج دین خدا انتخاب‏ كرد. شهرى كه پس از هجرت «مدینة‏النبى(ص)» نام ‏گرفت.اولین پیمان بین رسول اكرم(ص) و اهالى یثرب در ایام حج‏ سال620 میلادى هنگامى كه عده ‏اى از مردم یثرب به مكه عزیمت كرده‏ بودند، و پیمان دیگر در سال 622 م (سال هجرت) انعقاد یافت (1) .

هجرت از مكه به مدینه آغازشد، تا آنكه رسول اكرم(ص) روز دوشنبه هشتم ربیع‏ الاول سال اول هجرى به «قبا» رسید و مدت چهار روز در آنجا توقف ‏نمود و روز جمعه دوازدهم ربیع‏ الاول قبا را ترك‏ فرمود. (2) وجود رسول گرامى سبب ایجاد صلح و آرامش میان قبایل اوس و خزرج گردید و با افزایش قدرت اسلام، قبایل یهودى (قینقاع و خیبر) از مدینه به شام مهاجرت كردند و بنى ‏قریظه از مدینه خارج ‏شد.رسول اكرم(ص) خانه و مسجد خود را در یك واحد معمارى برپا كرد و خانه‏ هاى صحابه و مهاجرین و انصار در اطراف آن پراكنده‏ شد. در كنار مسجد خیمه‏ اى به عنوان بیمارستان و مكانى به امور نظامى اختصاص ‏یافت.خانه پیامبر(ص) همزمان با تاسیس بناى مسجد، به دست مباركشان و همكارى صحابه در سمت‏ شرقى مسجدالنبى(ص) بناگردید. این خانه داراى ‏9 اتاق بود كه بوسیله شاخه‏ هاى خرما و كاه و گل پوشیده شده ‏بود. به طورى كه اگر انسانى دستش را بلند مى ‏كرد به سقف مى ‏رسید.خانه ‏ها از مقابل باب ‏النساء فعلى شروع و در جنوب شرقى (3) ادامه مى ‏یافت. خانه فاطمه ‏زهرا(س) نیز مجاور و پشت‏ خانه پیامبر (پشت‏ خانه عایشه) قرار داشت و هر وقت پیامبر از خانه عایشه بیرون مى ‏آمدند، از روزنه ‏اى كه بین خانه بود، جویاى حال دخترشان مى ‏شدند. (4)

در اطراف مدینه دیوارى نبود، چنانچه در زمان رسول اكرم(ص) بازارى تجارى در خارج مدینه، در مكان مناخه فعلى برپا مى‏ شد و از اینجا آشكار مى ‏گردد كه نظام تجارى مدینه به همان شیوه اولى خود ادامه مى ‏یابد و آن جدایى مناطق مسكونى از مناطق تجارى است. به احتمال بسیار بازارها عبارت از میدان هاى بزرگى بود كه كالاهاى تجارى در آن عرضه مى ‏شد و ساختمان ثابتى در آنجا موجود نبود.مدینه از هنگام هجرت تا ماه رجب سال‏ 36 هجرى برابر657 میلادى همچنان مركز حكومت اسلامى بود تا آنكه حضرت امیرالمؤمنین على(ع) مركز دولت اسلامى را از مدینه به كوفه انتقال‏ دادند. و پس از صلح امام حسن(ع) اهل‏بیت صمت‏ به مدینه بازگشتند. با مرورى به تاریخ حیات ائمه شیعه(ع) درمى ‏یابیم كه اكثر این خاندان در مدینه تولد یافته و تمامى عمر شریف شان یا اكثر آن را در مدینه گذرانده ‏اند.

خانه امام ‏صادق و امام‏ كاظم(ع)
حضرت امام صادق(ع) خانه حارثة ‏بن نعمان را در سالهاى (100-147) به ملكیت ‏خود درآورد و خانه مسكونى خویش ساخت. این خانه در مجاورت سمت جنوبى خانه ابوایوب انصارى قرارداشت، خانه‏ اى كه پیامبر خدا(ص) در بدو ورود به مدینه در طبقه هم‏كف آن مدت هفت تا دوازده ماه زندگى كردند (5) و پس از ساخت مسجدالنبى(ص) به منزلى كه مجاور آن بنا شده‏ بود، نقل‏ مكان فرمود.بدین‏ ترتیب خانه امام صادق(ع) و امام كاظم(ع) نیز چون ائمه شیعه(ع) در مدینه بود و همین خانه ‏اى كه ذكرش گذشت، محل رشد و تعالى امام كاظم(ع) و مركز پاسخ به سؤالات مختلف علمى اعم از فقهى، كلامى و تفسیرى و حدیثى بود.هرچند خلفاى وقت‏ با به شهادت ‏رساندن امام صادق(ع) بر آن بودند تا نظام آموزشى و سازماندهى شیعه از هم بپاشد، لیكن مكتب علمى شیعه با امامت امام كاظم(ع) ادامه ‏یافت.

سید بن طاووس مى ‏نویسد:«گروه زیادى از یاران و شیعیان خاص امام كاظم(ع) و رجال خاندان هاشمى در محضر آن حضرت گردمى‏ آمدند و سخنان گهربار و پاسخ هاى آن حضرت به پرسش هاى حاضران را یادداشت مى‏ نمودند و هر حكمى كه در مورد هر پیش ‏آمدى صادر مى ‏نمود، ضبط مى ‏كردند».قیام هاى شیعى رو به فزونى نهاده ‏بود و هر روز بر تعداد مسلمانان آگاه افزوده‏ مى شد. شیعیان براى رسیدن به آرمان الهى و حكومت اسلامى لحظه‏ شمارى مى‏ كردند. سازماندهى منظم «وكلا» موجب شده ‏بود تا بیت‏ المال سرزمین پهناور اسلامى به سوى امام سرازیر شود، و این همه دستگاه خلافت را متزلزل مى ‏كرد. لذا امام كاظم(ع) تحت‏ نظر قرار گرفت و از زندانى به زندان دیگر انتقال‏ یافت تا در بغداد به شهادت رسید.

خاندان امام كاظم(ع)
در تعداد اولاد امام كاظم(ع) اختلاف است. چنانكه یعقوبى براى آن حضرت هیجده پسر و بیست ‏و سه دختر ذكر مى ‏كند. (6) و برخى از كتب انساب مانند «عمدة‏الطالب‏» والمجدى امام كاظم(ع) را داراى شصت فرزند مى‏ دانند كه بیست‏ و سه نفر از آنها پسر و سى‏ و هفت تن دختر مى ‏باشند (7) در هرحال بر ما روشن مى ‏شود كه امام كاظم(ع) اولاد بسیارى داشتند.

علل عمده این امر به چند مساله برمى ‏گردد:

1 - همانگونه كه در مورد همسران رسول خدا (ص) گفته‏ مى‏ شود، امام نیز به پیروى از پیامبر اكرم(ص) مى‏ خواسته با ازدواج با خانواده‏ هاى مختلف آنها را به مذهب تشیع شائق ‏سازد و یا اگر با خانواده‏ هاى شیعى ازدواج مى ‏كرد، در صدد بود با توجه به نابسامانى اقتصادى جامعه شیعه كه از فشار حاكم ناشى مى ‏شد، آن خانواده ‏ها را علاوه بر پوشش فرهنگى و رهبرى سیاسى، پوشش اقتصادى دهد.

2 - علت دیگر فراوانى فرزندان امام كاظم(ع) شاید از این جهت‏ باشد كه امام(ع) جو سیاسى وقت را مخالف سادات و علویان مى‏ دید، به گونه ‏اى كه با زندانى ‏كردن و به‏ شهادت‏ رساندن سادات بر آن بودند تا مخالفان حكومت را از میان بردارند و ممكن بود با این رویه، نسل پیامبر از بین برود.

3 - شاید امام(ع) مى‏ خواستند به واسطه این فرزندان كه تحت تربیت‏ خاص واقع ‏مى‏ شدند، فرهنگ شیعه را استحكام بخشند. چه این پس از شهادت امام صادق(ع) حوزه علمیه شیعه تحت فشار قرار گرفت و بیم آن مى ‏رفت در آینده كسى جز وصى وى، از اسرار آل‏ محمد(ص) آگاهى نداشته‏ باشد تا آن را منتشر سازد.

4 - فرزندان امام كاظم(ع) پس از وى، یاران صمیمى امامت در عصر امام‏ رضا(ع) شدند و امام كاظم(ع) به این مساله توجه‏ داشت.

ولادت حضرت معصومه(س)
حضرت فاطمه معصومه(س) از فرزندان امام كاظم(ع) و شخصیت هاى برجسته خاندان موسوى است كه دو امام را در عصر خویش درك‏ كرده و از رهنمودهاى آن بزرگان بهره برده ‏است. با توجه به محدودیتى كه شیعیان در عصر موسوى داشتند، تاریخ تشیع در این دوره به صورت كامل تدوین ‏نشده و یا تالیفات و آثار پیشینیان در طى حوادث و رویدادها از بین رفته ‏است. چنانكه روایات و احادیث امام كاظم(ع) هم نسبت‏ به ائمه پیش از خود چون امام صادق(ع) رواج ‏نیافته و تنها بخشى از علوم و معارف حضرتش به ما رسیده‏ است.

این مساله در مورد تاریخ تولد حضرت فاطمه معصومه(س) نیز مطرح ‏است. برخى به نقل از كتاب «نزهة‏الابرار فى نسب اولاد ائمة‏الاطهار» (8) و كتاب «لواقع الانوار فى طبقات الاخیار» (9) ولادت ایشان را در مدینه اول ذیقعده سال‏173هجرى مى‏ دانند، چنانكه میرزا ابوطالب تبریزى گوید: «... از كتاب نزهة‏الابرار فى نسبة اولاد الائمه‏الاطهار نقل‏شده، در روز دوشنبه اول ماه ذیقعده از سال یكصد وهفتا دو سه متولد شده و در دهم ماه ربیع‏الثانى سال دویست‏ و یك در قم وفات‏ كرده‏». (10)

برخى دیگر ولادت ایشان را اول ذیقعده سال‏183هجرى ذكر مى‏ كنند (11) كه ظاهرا لغزشى در ثبت تاریخ ولادت صورت گرفته‏ است و با توجه به شهادت امام كاظم(ع) در سال‏183هجرى (12) و زندانى ‏بودنشان در طى سالهاى‏179 (13) تا 183 منطقى به نظر نمى ‏رسد كه حضرت معصومه(س) در سال‏183هجرى تولد یافته ‏باشد.

مؤلف «مستدرك سفینة‏البحار» (14) در اصلاح تاریخ فوق و تعیین سال ولادت حضرت معصومه(ص) مى ‏نویسد:

«فاطمة المعصومة المولودة فى غرة ذى ‏القعدة سنة ‏173» (15) .

«فاطمه معصومه در اول ذیقعده‏173هجرى دیده به جهان گشود».

البته باید متذكرشد كه این اختلاف تنها در سال ولادت رخ‏داده و همگى روز ولادت را اول ذیقعده عنوان كرده ‏اند.علاوه بر اینكه سال ولادت حضرت معصومه(س) با شهادت امام كاظم(ع) مصادف مى ‏شود و موجب خدشه‏ دار شدن قول سال‏183 است، نكته دیگرى مطرح‏ است و آن این كه حضرت امام كاظم(ع) چهار دختر به نام «فاطمه‏» داشتند (16) كه حضرت معصومه(س) بزرگترین آنهاست و باید میان تولد ایشان و شهادت پدر به میزان تولد فاطمه صغرى، فاطمه وسطى و فاطمه اخرى فاصله باشد. لذا اول ذیقعده سال‏173هجرى قمرى روز ولادت حضرت فاطمه معصومه(س) مى ‏باشد. (17)

محیط تربیتى
حضرت فاطمه معصومه(س) در محیطى پرورش‏ یافت كه پدر و مادر و فرزندان همه به فضایل اخلاقى آراسته‏ بودند. عبادت و زهد، پارسایى و تقوا، راستگویى و بردبارى، استقامت در برابر ناملایمات، بخشندگى و پاكدامنى و یاد خدا از صفات تبار پیامبر(ص) بود (18) . پدران این خاندان همه برگزیدگان و پیشوایان هدایت‏ بودند و هریك در انتخاب همسر و تربیت فرزند توجه كافى مبذول مى‏ داشتند. همانگونه كه رسول اكرم(ص)، خدیجه ‏كبرى را به همسرى انتخاب‏ كرد تا به تربیت فرزندانش همت‏ گمارد و او نخستین ایمان‏ آورندگان به اسلام شد و شخصیت ملكوتى چون حضرت فاطمه ‏زهرا(س) را پرورش ‏داد. ائمه طاهرین(ع) نیز به پیروى از رسول اكرم(ص) در انتخاب همسر نهایت دقت را به عمل آوردند، تا فرزند معصومى كه پس از آنها به امامت‏ خواهدرسید، از مادرى پاكدامن و پارسا متولدشود. امام كاظم(ع) نیز از این اصل تبعیت‏ نمود.

مادر حضرت معصومه(س)
حمیده مادر بزرگوار امام كاظم(ع) از مهاجران مغرب بود و به پیشنهاد امام باقر(ع) به همسرى فرزندش امام صادق(ع) درآمده ‏بود. امام‏ صادق درباره مقام والاى همسرش كه مادر امام كاظم(ع) شد فرماید: «حمیدة مصفاة من الادناس كسبیكة الذهب، مازالت الاملاك تحرسها حتى ادیت الى كرامة من الله لى، والحجة من بعدى‏» (19) .«حمیده مانند شمش طلاى خالص، از ناپاكى‏ ها و ناخالصى ‏ها، پاك‏است، فرشتگان او را همواره نگهدارى كردند تا به من رسید، به خاطر كرامتى كه ‏خدا نسبت‏به من، و حجت پس از من(فرزندش امام كاظم(ع)) عنایت فرمود.»

حمیده بانویى آگاه و حدیث‏دان بود و احادیثى را كه از امام صادق(ع) و دیگران شنیده‏ بود، همچون یك راوى مورد اعتماد به مردم نقل‏ مى‏ كرد و در واقع یكى از اساتید مجامع علمى بانوان در عصر امام صادق(ع) محسوب مى ‏شد (20 . وى در حوزه آموزشى خویش با دخترى از اهالى مغرب به نام «نجمه‏» آشناشد. نجمه علوم اسلامى را از همسر امام صادق(ع) فرامى ‏گرفت و نشانه‏ هاى عقل و هوشیارى و ایمان به خدا از رفتار و سیره عملى وى مشهود بود.حمیده گوید: روزى كه نجمه به خانه ما راه ‏یافت، پیامبر(ص) را در عالم خواب دیدم كه به من فرمود: (اى حمیده نجمه را به پسرت موسى(ع) ببخش و همسر او كن، همانا به زودى بهترین فرد روى زمین از او متولد مى ‏شود. من به این دستور عمل‏ كردم و نجمه را همسر فرزندم امام كاظم(ع) نمودم و از او حضرت امام رضا(ع) به دنیا آمد» (21) .

نجمه به اندازه ‏اى از حلاوت ذكر و مناجات با خدا بهره ‏برد كه در ایام شیردادن به امام رضا(ع) نمى ‏توانست چون سابق به اعمال عبادى خویش بپردازد، از اینرو به بستگان گفت: مرا با یافتن دایه كمك‏ كنید.

از او سؤال ‏شد، مگر شیرت كم شده ‏است؟

در پاسخ گفت:

«لااكذب والله، وما نقص الدر، ولكن على ورد من صلاتى وتسبیحى، و قدنقص منذ ولدت‏» (22) .

«سوگند به خدا دروغ نمى‏ گویم، شیرم كم‏ نشده، ولى براى من ذكرهایى از نماز و تسبیح هست كه از هنگام پرستارى و شیردادن به این نوزاد از آن عباداتم كاسته شده ‏است‏».

پی نوشت ها :

1 - «تاریخ العرب‏» فلیپ‏حتى، ص‏167، «مدینه منوره‏»، صالح لمعى مصطفى، ص‏17.

2 - «تاریخ یعقوبى‏»، ج‏1، ص‏400.
3 - «طبقات ابن‏سعد» ج‏1، ص‏499.
4 - «سیرى در وادى عشق‏»، ص‏33،34.
5 - «الانوار البهیة‏»، محدث قمى، ص‏170.
6 - «تاریخ یعقوبى‏»، ج‏2، ص‏421.
7 - «عمدة‏الطالب‏»، ص‏196-197، «المجدى‏»، ص‏106.
8 - این اثر تالیف «سیدموسى برزنجى شافعى مدنى‏» است، «الذریعة)، ج‏24، ص‏107.
9 - از تالیفات «عبدالوهاب شعرانى شافعى‏»، متوفاى‏937هجرى است، «كشف‏الظنون‏»، ج‏2، ص‏1565.
10 - «وسیلة‏المعصومیة‏»، ص‏65.
11- «گنجینه آثار قم‏»، ج‏1، ص‏386; به نقل از «نزهة‏الابرار» ولواقع الانوار.
12 - «تاریخ اهل‏بیت‏»، ص‏82.
13 - «اصول كافى‏»، ج‏1، ص‏397، «تاریخ بغداد»، ج‏13، ص‏27، «اقبال‏»، ص‏677، «تاریخ قم‏»، ص‏199.3
14- محدث گرانقدر و رجالى توانا مرحوم آیة‏الله شیخ‏على نمازى متوفى دوم ذیحجه 1405ه.ق مؤلف این اثر است كه در ده جلد تدوین یافته‏است. مرقد وى در یكى از حجره‏هاى صحن رضوى در كنار بارگاه ملكوتى امام رضا(ع) قراردارد.
15 - «مستدرك سفینة‏البحار» ج‏8، ص‏257.
16 - «بحارالانوار»، ج‏48، ص‏286، «تذكرة‏الخواص‏»، ابن‏جوزى، ص‏315.
17 - و نیز رجوع‏كنید به: «كریمه اهل‏بیت‏» ص‏97-103، «زندگانى حضرت موسى‏بن جعفر(ع)، عمادزاده، ج‏2، ص‏375، «حضرت معصومه، فاطمه دوم، اشتهاردى، ص‏111،113.
18 - برگرفته از آیه‏35 سوره احزاب.
19 - اصول كافى، ج‏1، ص‏477.
20 - علاوه بر حوزه علمیه‏اى كه توسط رسول اكرم(ص) و ائمه شیعه(ع) بنیان نهاده‏شد و در هر دوره دهها و صدها مرد دانشمند و راوى و دین‏شناس به جامعه اسلامى عرضه‏كرد، در همان ردیف حوزه‏هاى علمى بانوان از سوى رسول اكرم(ص) و حضرت فاطمه‏زهرا(س) تاسیس‏گردید كه پس از آنها امامان شیعه و همسران و دخترانشان این حوزه را رهبرى‏كرده و به واسطه خویشى با امامان و بهره‏گیرى از لحظه‏لحظه حیات پربارشان در هر عصرى از اساتید برجسته آن دوره شدند. رجوع‏كنید به: «مسند فاطمه معصومه(س) از همین قلم.
21 - «اعلام‏الورى‏»، ص‏302.
22 - عیون اخبارالرضا(ع)، ج‏1، ص‏15.